ภูมิปัญญาท้องถิ่นในงานหัตถกรรมร่มโบราณภายใต้บริบทภูมิสังคมชุมชนบ้านดอนเปา อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่

Abstract

Ban Don Pao’s traditional umbrella, known as “Jong Hang”/"Jong Daeng”, is one type of bamboo umbrellas delicately hand-crafted in every assembled part. Featuring its unique characteristics, the umbrella has a curvy downward shape made with red fabric and painted with red oil colour as well as using colorful threads for binding patterns to assemble the umbrella frame and parts. Originated from Ban Don Pao, Mae Wang District, Chiang Mai Province, Jong Daeng handicraft has been continuously produced and developed over time until it became a local knowledge of the community. However, the number of umbrella makers is sharply decreasing nowadays according to the changing of social conditions.

This research aims to study the background and history of the community and “Jong Daeng” in terms of the umbrella making processes, problems and obstacles of this indigenous knowledge inheritance and to find the solution guidelines for local knowledge preservation and cultural heritage in traditional umbrella making. Qualitative research method has been used through document research analysis, online media, as well as interview and observation for data collection. Besides, triangulation research method has been integrated to cross-check the validity of data and information based on sociological content analysis.

The findings reveal that Don Pao community appeared in the written record of historical documents (2438 B.E.) stating that King Inthawichayanon, the 7th Ruler of Chiang Mai had appointed Kruba Thammathin, the 1st abbot of San Ka-Yom temple to be the Secondary Maximus of Lanna. Later in 2460 B.E., the history of umbrella making was shown when Kruba Kuna, the 2nd abbot of Don Pao temple had seen the bamboo parasol made of cloth from Shan monk and he was trying to make umbrella. Later on, Kruba Kuna had developed the design pattern that represented Don Pao’s style and then passing the knowledge to monks and novices within the temple so that when they left the Buddhist monkhood they can utilize this skill as a free-time job after rice farming season. The local knowledge had been transmitted to the family members and shared among Ban Don Pao and nearby villages. The important umbrella making methods are umbrella frame assembly, using Salu fabric for the canopy and coating with resin and red oil colour. The final step is binding all main parts which are shaft, canopy, and top to the umbrella frame by using colorful threads to make a unique decorative pattern.

According to the significant decrease of traditional umbrella makers in Ban Don Pao community, the research finding suggests the guidelines to conserve local knowledge inheritance as following; 1) Inviting and encouraging those skillful umbrella crafters to make the umbrella again. 2) Organizing the workshop providing occupational training for those who are interested in traditional umbrella making. 3) Getting the young generation to attend the practical workshop training program. 4) Developing the product model and pattern to add value and make it more attractive for niche market. 5) Establishing the community learning center and expanding knowledge-sharing networks. As per the above research suggests, therefore, it would help Ban Don Pao community to sustain local knowledge and pass it to the next generations.

ร่มโบราณบ้านดอนเปา หรือ “จ้องหาง, จ้องแดง” เป็นรูปแบบร่มไม้ไผ่ทำมือ มีรูปทรงโค้งงุ้ม หุ้มด้วยผ้า ทาสีแดง โดดเด่นที่การร้อยด้ายหลากสีด้านในโครงร่ม เป็นงานหัตถกรรมที่เกิดขึ้นและทำสืบต่อกันมาจนกลายเป็นเอกลักษณ์ของภูมิปัญญาท้องถิ่นในชุมชนบ้านดอนเปา อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ แต่ในปัจจุบันจำนวนของช่างทำร่มนับวันจะลดจำนวนลงเรื่อยๆ ตามสภาพสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป

การค้นคว้าอิสระเล่มนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาของชุมชนและการทำร่มโบราณบ้านดอนเปา องค์ความรู้การผลิตร่มโบราณ รวมถึงสถานภาพการอนุรักษ์และสืบทอด ปัญหาอุปสรรค เพื่อหาแนวทางการอนุรักษ์และสืบทอดภูมิปัญญาการทำร่มโบราณให้คงอยู่สืบไป เป็นลักษณะการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้วิธีวิจัยด้วยการวิเคราะห์เอกสาร สื่ออิเลกทรอนิกส์ ร่วมกับการสัมภาษณ์ และการสังเกตการณ์ ตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า และใช้การวิเคราะห์ทางสังคมศาสตร์ โดยการวิเคราะห์เนื้อหา

ผลการวิจัยพบว่า ประวัติความเป็นมาของชุมชนบ้านดอนเปาปรากฏหลักฐานเอกสารใน สมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 (พ.ศ. 2438) ที่มีการสถาปนาครูบาธรรมทิน เจ้าอาวาสวัดสันคะยอม ขึ้นเป็นทุติยสังฆราชาองค์ที่ 2 ส่วนประวัติการทำร่มนั้น ครูบาคุณา คุณวุฒิโฑ (พ.ศ. 2460) เจ้าอาวาสรูปที่ 2 ของวัดดอนเปา ได้เห็นตัวอย่างร่มไม้ไผ่หุ้มด้วยผ้าของพระภิกษุชาวไทใหญ่ จึงได้ทดลองทำขึ้น พัฒนาจนกลายเป็นรูปแบบของบ้านดอนเปา และได้ถ่ายทอดองค์ความรู้นี้แก่พระภิกษุสงฆ์และสามเณรที่บวชเรียนในวัด เมื่อลาสิกขาออกมา ได้ทำเป็นอาชีพเสริมหลังการทำนา จากนั้นได้ถ่ายทอดความรู้นี้แก่คนในครอบครัว จนการทำร่มเผยแพร่ไปทั่วหมู่บ้านดอนเปาและหมู่บ้านใกล้เคียง ซึ่งมีขั้นตอนการผลิตที่สำคัญคือ การประกอบชุดโครงร่มไม้ไผ่ แล้วนำไปหุ้มด้วยผ้าสาลู เคลือบน้ำยางประสาน แล้วลงสีน้ำมันทับ ก่อนที่จะประดับตกแต่งด้วย การร้อยด้ายหลากสีด้านในโครงร่ม ประกอบด้ามถือ และยอดร่ม

จากปัญหาหลักการลดจำนวนลงของช่างทำร่มโบราณในชุมชนบ้านดอนเปา จึงมีแนวทาง การอนุรักษ์และสืบทอดภูมิปัญญาดังนี้ คือ 1) ชักชวนคนที่มีทักษะอยู่แล้วให้กลับมารื้อฟื้นการทำร่มขึ้นอีกครั้ง 2) การฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการที่ต่อเนื่องแก่ผู้ที่สนใจ 3) แนวทางการฝึกสอนคนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะกลุ่มเยาวชน 4) การพัฒนารูปแบบการผลิตเพื่อเพิ่มมูลค่าที่สูงขึ้น เน้นตลาดเฉพาะ 5) การจัดตั้งแหล่งเรียนรู้เครือข่ายภูมิปัญญา เพื่อการอนุรักษ์และสืบทอดองค์ความรู้งานหัตถกรรมทำ ร่มโบราณให้คงอยู่สืบต่อไป