การใช้ประโยชน์และการอนุรักษ์พืชสมุนไพรของชุมชน บ้านขุนอมแฮดนอก อำเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่

Abstract

The objectives of this study were 1) to study the community context of Ban Khun Om Hat Nok community (village) in Om Koi district, Chiang Mai province, 2) to survey the types and methods of utilization the medicinal plants of the community and 3) to find ways of conservation and use the medicinal plants sustainably. The research methodology was based on preliminary data collection, surveying, interviewing, and focus-group meetings of the concerned community people. They were knowledgeable folks, local folk healers, herb users, concerned informants, the researcher, private officials, and non-governmental organizations. It was found that the villagers of Ban Khun Om hat Nok were Karen tribes. There were altogether 306 people whose ancestors settled their homes there about 60 years ago. Approximately 10% of them were old ages, 60% were adults, and 20% were teenagers and children. The majority of them were working as agriculturists. They had been using 134 kinds of medical plants. Based on their usefulness and frequency of use, namely, a lot, often and rare, 15 kinds of medical plants were selected for conservation to use sustainably. They were as follows: 1) Dioscorea hispida Dennst, 2) Picrasma javanica Blume, 3) Crateva religiosa G. Forst, 4) Tadenhagi triquetrum (L.) H. Ohashi, 5) Duabanga grandiflora Walp, 6) Alstonia rostrata CEC Fisch, 7) Archidendron clypearia (Jack) IC, 8) Heynea trijuga Roxb. Ex Sims, 9) Lygodium flexuosum (L.) Sw., 10). Gluta usitata (Wall.) Ding Hou, 11) Salix tetraperma Roxb, 12) Canna indica L., 13) Tectona grandis L.f., 14) Rubus elipticus Sm., and 15) Helica nilagirica Bedd. These were the results stemmed from a memorandum of agreement from those who participated in “Know Plants, Know Use and Know Healing Project.” Its main objectives were to find local people’s consensuses to conserve and to use medical plants sustainably with their cooperation along the line of the Sufficiency Economy Philosophy.

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบทชุมชนบ้านขุนอมแฮดนอก อำเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ 2) สำรวจชนิดและวิธีการใช้ประโยชน์พืชสมุนไพรของชุมชน และ 3) หาแนวทางการอนุรักษ์พืชสมุนไพรของชุมชน โดยวิธีการวิจัยรวบรวมข้อมูลเบื้องต้นการสำรวจพื้นที่การสัมภาษณ์และการจัดเวทีชุมขน กลุ่มเป้าหมาย คือ ปราชญ์ชาวบ้าน หมอเมือง ผู้ใช้ประโยชน์ ผู้ให้ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง รวมถึงผู้วิจัย เจ้าหน้าที่เอกชน และองค์กรพัฒนาเอกชน ผลการศึกษาพบว่า ชาวบ้านขุนอมแฮดนอก เป็นชนเผ่ากะเหรี่ยง มีประชากร ทั้งสิ้น 306 คน ตั้งถิ่นฐานมาเป็นระยะเวลา 60 ปี ประชากรในชุมชนเป็นผู้สูงอายุร้อยละ 10% วัยทำงานร้อยละ 60% วัยรุ่นและเด็กร้อยละ 20% ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ชาวบ้านมีการใช้ประโยชน์พืชสมุนไพรจำนวน 134 ชนิด โดยมีชนิดที่ได้คัดเลือกมาสำหรับการอนุรักษ์ภายใต้การพิจารณาจากการใช้ประโยชน์จำนวนมาก บ่อยครั้ง และหายาก จำนวน 15 ชนิด ได้แก่ 1) กลอย (Dioscorea hispida Dennst.) 2) กอมขม (Picrasma javanica Blume) 3) กุ่มน้ำ (Crateva religiosa G.Forst.) 4) ข้าวเม่านก (Tadenhagi triquetrum (L.) H. Ohashi) 5) ตุ้มเต๋น (Duabanga grandiflora Walp.) 6) น่องขาว (Alstonia rostrata C.E.C. Fisch.) 7) มะขามแป (Archidendron clypearia (Jack) I.C. 8) ยมแดง (Heynea trijuga Roxb. Ex Sims) 9) ย่านลิเภา (Lygodium flexuosum (L.) Sw.) 10) รักหลวง (Gluta usitata (Wall.) Ding Hou) 11) สนุ่น (Salix tetraperma Roxb.) 12) สาคูมอญ (Canna indica L.) 13) สัก (Tectona grandis L.f.) 14) หนามไข่กุ้ง (Rubus elipticus Sm.) และ 15) เหมือดคนตัวผู้ (Helica nilagirica Bedd.) ซึ่งเป็นข้อตกลงร่วมกันที่ได้จากการเข้าร่วมโครงการ “รู้พืช รู้ใช้ รู้รักษา” เพื่อร่วมหาแนวทางการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรอย่างยั่งยืนโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนตามปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง